Dr.Godfried-Willem RAES

Kursus Experimentele Muziek: Boekdeel 2: Live electronics

Hogeschool Gent: School of Arts


<Naar algemene inhoudstafel>

2005: De Kraakdoos

Een kraakdoos is de algemene naam voor een analoog elektronisch muziekinstrument dat bespeeld wordt door via rechtstreekse aanraking van uitgekozen punten in de schakeling zelf verbindingen tot stand te brengen gebruik makend van de huidweerstand. De huid -en bij extensie het lichaam zelf- wordt hier gebruikt als elektronisch onderdeel. Het is vooral de weerstand die daarbij een rol speelt. De werking van het lichaam als (radio)antenne speelt eveneens een rol, vooral dan bij het opgang brengen van oscillaties in bepaalde verbindingen tot stand gebracht door aanraking van de kontakten.

Uiteraard kunnen dergelijke schakelingen slechts veilig zijn wanneer ze uit een laagspanningsbatterij worden gevoed. Netvoedingen zijn hier dan ook geheel uit den boze. Dit laatste overigens niet alleen om veiligheidsredenen maar bovendien ook omdat zij onvermijdelijk tot netbrom in het uitgangssignaal aanleiding zullen geven.

De schakeling zoals hier weergegeven werd bedacht in 1975 door de nederlandse experimentele komponist Michel WAISVISZ (+), verbonden aan de Amsterdamse STEIM-studio, en maakt gebruik van wat stilaan een prehistorische operationele versterker mag gaan heten: de 709. Dit is een voorloper van de 741 met als merkwaardige bijzonderheid, dat frekwentiekompensatie extern dient te gebeuren. In deze schakeling mag deze veteraan dus niet vervangen worden door een moderner frekwentiegekompenseerd type.

Merk op dat de schakeling geen massa heeft! De +9V en -9V aansluitingen worden verbonden met de overeenkomstige polen van de batterij. Willen we de kraakdoos extern verder versterken, dan moeten we de luidspreker vervangen door een 8Ohm-10kOhm transformator (uit een oud transistorradiotje bvb.) en de sekondaire aansluiting naar de versterker brengen (symmetrisch of assymetrisch, naar keus).

Als luidspreker kan eender welk piepklein luidsprekertje uit een oude transistorradio of uit een kassetterecorder worden gebruikt. De impedantie moet wel 8 Ohm zijn.

De cirkeltjes in de schakeling zijn geen ‘officiele’ schemasimbolen! Zij staan voor aanraakpunten. Die kunnen best worden uitgevoerd als vertinde soldeervlakjes op een gedrukte schakeling.

Uitvoering van de originele STEIM kraakdoos (1975):

Niet getekend in dit schema: beveiligingsdiode over de voedingsspanning, aan/uit schakelaar, bufferelko over de voedingsspanning (neem zo’n 220mF/10V) ter stabilisatie.

De uitgangselko moet de min pool gericht hebben naar de luidspreker en de plus-pool dus naar het knooppunt van de vier eindtransistoren.

Opbouw van de Sziklai eindtrap met 4 transistoren (onderaanzicht, soldeerkant):

De dikke streep komt overeen met de afgeplatte kant van de transistoren waarbij we uitgaan de de plastic behuizing. Deze schakelwijze van transistoren gedraagt zich een beetje zoals darlington-transistoren (dwz. De totale stroomversterking wordt het produkt van de stroomversterkingsfaktoren van de PNP/NPN transistoren) met dit verschil dat de basis-emittor spanningsval in deze konfiguratie beperkt blijft tot 1 enkele diodeovergang, waar dat in de darlington konfiguratie 2 diodeovergangen is.

Darlingtontransistoren zijn ook te koop in 1 enkele transistorbehuizing, de Sziklai is -bij ons weten- niet als dusdanig te verkrijgen.

Ter informatie:

De darlingtonkonfiguratie ziet er intern uit zoals hieronder getekend. Heb je geen kleine darlingtontransistoren in huis, dan kan je deze ook zelf samenstellen uit afzonderlijke NPN transistoren (genre BC107 of BC547) alsvolgt:


Filedate: 801018/970412/ 2012-05-07

Terug naar de inhoudstafel

Naar homepage dr.Godfried-Willem RAES